Fructaan gras bij paarden: snel herkennen en veilig aanpakken in NL

Als je paard na een nacht buiten of na een periode van snelle grasgroei tekenen vertoont van onrust, buikpijn of kreupelheid, dan kan een te hoge fructaanopname via het gras de oorzaak zijn. Fructanen zijn opslagkoolhydraten in gras die zich snel ophopen bij stress in de plant, zoals vorst, felle zon na een koude nacht of droogte. Het verteringsstelsel van een paard kan grote hoeveelheden fructanen niet goed verwerken, wat kan leiden tot koliek of in ernstigere gevallen tot hoefbevangenheid. Zet het paard direct op stal of in een kaal paddock, bied ruim hooi aan en bel bij twijfel de dierenarts.

Wat zijn fructanen in gras en waarom kunnen ze problemen geven?

Fructanen zijn ketens van fruitsuiker (fructose) die grassen gebruiken als opslagvorm van energie. Ze zitten vooral in de stengels en wortels, en de concentratie kan sterk variëren: afhankelijk van het seizoen en de hoeveelheid zonlicht kan fructaan 5 tot wel 40 procent van de droge stof in gras uitmaken. Dat is een enorme bandbreedte, en precies daarin schuilt het gevaar.

De plant maakt extra fructaan aan zodra er meer energie beschikbaar is dan ze direct kan verbruiken voor groei. De stof die bij Hilkens Diervoeders wordt genoemd is dat de plant extra fructaan aanmaakt zodra er meer energie beschikbaar is dan ze direct kan verbruiken voor groei extra fructaan aan zodra er meer energie beschikbaar is. Dat gebeurt bij helder zonlicht in combinatie met koude bodem (waardoor groei stagneert maar fotosynthese gewoon doorgaat), bij droogte, bij te kort afgrazen en bij andere vormen van plantstress. Voor een paard dat op zo'n weide loopt is de inname dan plotseling veel hoger dan normaal, zonder dat het dat zelf 'merkt' want het gras ziet er gewoon groen uit.

Paarden beschikken niet over de enzymen om fructanen volledig in de dunne darm te verteren. Een deel komt onverteerd in de dikke darm terecht, waar bacteriën het snel fermenteren. Die fermentatie produceert zuren en verstoort de bacteriebalans in de darm. Dat kan koliek geven, maar ook endotoxinen vrijmaken die via de bloedsomloop de hoeven bereiken en daar hoefbevangenheid uitlokken. Onderzoek van Christopher Pollitt liet zien dat proefpaarden die 7,5 gram fructaan per kilogram lichaamsgewicht binnenkregen, al binnen 48 uur hoefbevangen werden.

Herkennen: wat zie je bij het paard en hoe onderscheid je het van iets anders?

De signalen van een fructaanoverbelasting kunnen lijken op gewone koliek of andere maag-darmproblemen. Toch zijn er kenmerken die je helpen om het te plaatsen. Kijk eerst naar de context: was het paard de afgelopen nacht of dag buiten bij risicoweer (zie hieronder), is er recent veel gras gegroeid of heeft het voor het eerst na een lange staltijd buiten gelopen? Dan is de kans groter dat gras de boosdoener is.

Symptomen die kunnen wijzen op fructaan-gerelateerde problemen

• Onrust, herhaaldelijk naar de buik kijken of likken aan de flanken
• Gestrekte houding of frequent plassen proberen zonder resultaat
• Schrapen met een voorbeen, rollen of willen gaan liggen
• Zichtbaar zweten terwijl het niet warm is
• Opgezette buik of zichtbare buikomvang
• Verminderde of afwezige darmgeluiden
• Weinig of geen mest in de afgelopen uren
• Kreupelheid of weigeren te lopen, warmte en klopping in de hoeven (mogelijke hoefbevangenheid)

Andere oorzaken met vergelijkbare signalen

Koliek heeft veel gedaanten. Zandkoliek geeft vergelijkbare pijnsignalen maar is vaker verbonden aan grazen op zandige, kale percelen of het eten van ruwvoer van de grond. Bij zandkoliek kun je soms zandkorrels in de mest vinden: doe een handvol mest in een handschoen met water en voel of er zand bezinkt. Wurmbesmetting kan ook koliek, diarree en conditieverlies veroorzaken, maar dat bouwt zich meestal geleidelijker op. Een dieetfout (te veel krachtvoer in één keer, schimmelhooi) of gewone krampkoliek heeft doorgaans geen duidelijke link met weidegang en risicoweer.

Nederlandse risicofactoren: wanneer en waar is de kans het grootst?

In Nederland zijn de gevaarlijkste periodes de vroege lente (maart tot mei) en het najaar (september tot november). Dat zijn de typische koelseizoenperiodes waarbij gras snel groeit zodra het daglichtniveau stijgt, maar de bodem en nachttemperaturen nog laag zijn. De combinatie van felle zon overdag en nachtvorst is extra risicovol: de fotosynthese gaat op volle toeren terwijl de groei stagneert, en de fructaanconcentratie piekt dan.

• Nachtvorst gevolgd door een zonnige dag: fructaan stijgt snel in de ochtenduren
• Periodes van droogte na regen: gestrest gras slaat energie op als fructaan in plaats van te groeien
• Kort, dicht begraasd gras of overbegraasde percelen: plant zit in overlevingsstand en maakt meer fructaan aan
• Eerste weidedagen na een lange stalperiode: het verteringsstelsel is niet aangepast aan verse grasfermentatie
• Zachte periodes na een lange vorstperiode: gras groeit explosief met hoge suiker- en fructaanwaarden
• Grasland op kleirijke of vochtige percelen in polders: rijke gronden produceren snel weelderig gras met hoge koolhydraatwaarden

Ook het tijdstip van de dag speelt een rol. Fructaan wordt aangemaakt tijdens de fotosynthese en opgeslagen gedurende de dag; 's nachts verbruikt de plant die reserves weer voor groei. De concentraties zijn dus het laagst vroeg in de ochtend (voor zonsopgang) en laat in de avond (na circa 21:00 uur), en het hoogst in de middag en vroege avond na een zonnige dag. Laat je paard daarom bij risicoweer bij voorkeur vroeg in de ochtend tot circa 10:00 uur op de weide, maar sla dit over als er nachtvorst is geweest want dan zijn de waarden ook 's ochtends nog hoog.

Wat je vandaag direct kunt doen

Als je nu denkt dat je paard te veel fructaan heeft binnengekregen, is de eerste prioriteit de grasopname stoppen. Bij langdurig of risicovol gras waar het paard veel van eet, kan het ook helpen om het grasopbouw-mechanisme te begrijpen zodat je de inname beter kunt begrenzen gras opbouwen paard. Elke minuut extra op de weide bij risicoomstandigheden maakt het potentieel erger. Dit zijn de stappen die je nu zet:

1. Haal het paard direct van de weide en zet het op stal of in een kaal paddock zonder gras.
2. Bied ruim goed hooi aan: minimaal 1,5 tot 2 procent van het lichaamsgewicht per dag als ruwvoer. Hooi met een lage suiker- en fructaanwaarde (NSC onder de 10 procent) is het veiligst. Stop niet met ruwvoer, een leeg maag-darmstelsel maakt het slechter.
3. Zorg voor vers, lauwwarm drinkwater. Koud water na een periode van stress kan extra krampen uitlokken.
4. Houd krachtvoer en voersupplementen weg totdat je meer duidelijkheid hebt.
5. Noteer het tijdstip waarop je het paard voor het laatste op de weide hebt gezien, hoe lang het buiten was, het weersverloop van de afgelopen 24 uur en welke signalen je precies ziet. Dit is waardevolle informatie voor de dierenarts.
6. Beoordeel de ernst: is het paard rustig en eet het hooi? Observeer dan elke 30 minuten. Rolt het heftig, weigert het volledig te lopen of zijn de hoeven warm? Bel dan direct de dierenarts.

Controleer ook of andere paarden op hetzelfde perceel symptomen vertonen. Als meerdere dieren tegelijk onrustig zijn na weidegang op een risicodag, is gras als oorzaak des te waarschijnlijker. Haal ze dan allemaal op.

De dierenarts: wanneer bellen, wat te verwachten en hoe lang opvolgen?

Bel de dierenarts altijd als je twijfelt. Bij hoefwarmte, kreupelheid of heftige koliekpijnen is het geen 'even afwachten' situatie. Hoefbevangenheid door fructanen kan binnen 24 tot 48 uur na de fructaaninname optreden en bij uitstel van behandeling ernstige permanente schade aan het hoefbeen veroorzaken.

Wat de dierenarts onderzoekt

De dierenarts start met een volledig lichamelijk onderzoek: hartfrequentie, ademhalingsfrequentie, temperatuur, kleur van de slijmvliezen en hydratatie (skin turgor). Daarna beluistert hij of zij de darmgeluiden in alle vier de kwadrantn van de buik en beoordeelt de mate van abdominale uitzetting. Bij verdenking van koliek wordt ook rectaal onderzoek gedaan en soms een maagslang ingebracht om te controleren of er maagophoping is. Als hoefbevangenheid wordt vermoed, worden de hoeven gevoeld op warmte en wordt met een hoeftest gecontroleerd op pijnreactie.

Bloedonderzoek kan insuline, glucose en ontstekingswaarden in beeld brengen. Dit helpt ook om te bepalen of het paard een achterliggende stofwisselingsstoornis heeft, zoals EMS (equien metabool syndroom) of PPID (hypofyseaandoening), want die dieren zijn extra kwetsbaar voor fructaaninname.

Behandeling en herstelperiode

Bij een milde koliek kan de dierenarts pijnstilling geven (doorgaans een NSAID zoals flunixine meglumine) en de situatie een paar uur observeren. Bij hoefbevangenheid is de aanpak intensiever: ijskoud water of ijsbaden voor de hoeven in de acute fase, strikte stalinpassing, aangepaste voeding (laag in suikers en fructanen) en soms medicatie om de doorbloeding te verbeteren. Het herstel bij hoefbevangenheid duurt weken tot maanden en vereist regelmatige controles door zowel dierenarts als hoefsmid.

Vraag de dierenarts ook om te beoordelen of mestonderzoek zinvol is. Als wormbesmetting of zand ook een mogelijke factor is, helpt dat om de oorzaak te verfijnen en de behandeling te richten. Stuur bij verdenking van wormen twee tot drie verse mestmonsters in binnen 24 uur na afname, bewaard in de koelkast.

Preventie via grasland- en weidebeheer: zo houd je het risico laag

De beste bescherming begint bij het grasland zelf. Als je de grasgroei en de plantstress goed beheert, blijven fructaanconcentraties stabieler en beperk je de risicomomenten sterk. Dit is direct relevant als je verantwoordelijk bent voor een paardenweide of een stuk grasland rondom een stal.

Maaihoogte en beweidingsplanning

Laat gras niet te kort afgrazen of maaien. Een maaihoogte van 7 tot 10 centimeter is een goede richtlijn voor paardenweides. Te kort gras zit continu in stress en maakt daardoor juist meer fructaan aan. Rotatiebeweidingsystemen, waarbij percelen worden afgewisseld en hersteltijd krijgen, zorgen voor rustiger groeiend gras met stabielere koolhydraatwaarden. Werk je met meerdere percelen? Dan kun je paarden tijdelijk verplaatsen naar een perceel dat al redelijk begraasd is en niet op het punt staat snel te groeien.

Bemesting en grasgroei beheersen

Overdadige stikstofbemesting stimuleert snelle grasgroei met hoge koolhydraatwaarden. Gebruik stikstof op paardenweides terughoudend en gespreid over het seizoen. Op rijke kleigronden (veelvoorkomend in de Nederlandse polders en rivierdelta's) is extra voorzichtigheid geboden: het gras groeit hier al snel weelderig zonder extra kunstmest. Ga bij voorkeur voor een graslandmengsel dat goed past bij extensief gebruik, met soorten zoals veldbeemdgras en rietzwenkgras die minder explosief groeien dan Engels raaigras.

Afdekken, omheinen en weidebeperking

Bij risicoweer (nachtvorst verwacht, of plotse zon na een koude periode) is het verstandig om gevoelige paarden en pony's tijdelijk van de weide te halen of hun grasopname te beperken met een graasmasker of een kleine omheining (strip grazing). Let ook bij melkvee op het risico van vers gras: door een hoge opname kunnen ongewenste pens- en gezondheidsproblemen ontstaan vers gras voeren melkvee. Een elektrisch afzetlint waarmee je dagelijks een klein strookje vers gras beschikbaar stelt, geeft je veel meer controle over de inname dan vrij rondlopen op een vol perceel.

Weidegang opbouwen na de stalperiode

Introduceer weidegang altijd geleidelijk, zeker na een lange stalperiode. Begin met 15 tot 30 minuten per dag en bouw dat over twee tot drie weken op naar vrije weidegang. De darmflora en de aanmaak van spijsverteringsenzymen moeten zich aanpassen aan vers gras; dat kost tijd. Dit is een van de meest onderschatte oorzaken van problemen in het voorjaar. Meer over het opbouwen van weidegang en de risico's van vers gras vind je ook terug bij gerelateerde onderwerpen zoals gras opbouwen paard en de eigenschappen van gras op een paardenwei.

Timing van weidegang: de praktische vuistregel

Als vuistregel: laat gevoelige paarden bij risicoweer (heldere dag na een koude nacht) alleen vroeg in de ochtend tot circa 10:00 uur naar buiten, of juist laat in de avond na 21:00 uur. Op die momenten zijn de fructaanconcentraties het laagst omdat de plant de nacht heeft gebruikt om reserves te verbruiken voor groei. Maar let op: na nachtvorst gelden andere regels want dan staat de plantengroei stil en zijn de waarden ook vroeg in de ochtend hoog. Houd in dat geval gevoelige dieren binnen totdat de bodem is opgewarmd en de plant weer normaal groeit.

Alarmtekens en checklist voor de komende 24 uur

Hieronder vind je een overzicht van situaties waarbij je direct actie moet ondernemen, gevolgd door een praktische checklist voor de eerstvolgende uren.

Bel direct de dierenarts als je dit ziet

• Warmte en/of klopping voelbaar in één of meer hoeven, gecombineerd met kreupelheid of weigeren te lopen
• Het paard rolt heftig en herhaaldelijk en is niet te kalmeren
• Hartfrequentie boven de 60 slagen per minuut in rust
• Bleke, grijze of blauwige slijmvliezen
• Sterk opgezette buik gecombineerd met afwezige darmgeluiden
• Geen mestproductie in de afgelopen 6 tot 8 uur
• Het paard wil niet meer staan of valt steeds terug op de knieën
• Hevig zweten zonder duidelijke inspanning

Checklist voor de komende 24 uur

1. Paard direct van de weide gehaald en op stal of kaal paddock gezet
2. Ruim hooi aangeboden (laag in suikers, bij voorkeur NSC onder 10 procent)
3. Krachtvoer en lekkernijen stopgezet tot verdere beoordeling
4. Vers drinkwater beschikbaar gesteld
5. Tijdstip van laatste weidegang, duur en weersomstandigheden genoteerd
6. Symptomen en tijdstip van begin genoteerd (onrust, kijken naar buik, kreupelheid, hoefwarmte)
7. Hartfrequentie gemeten en genoteerd (normaal: 28 tot 44 slagen per minuut)
8. Darmgeluiden aan beide zijden van de buik beluisterd (stethoscoop of oor tegen flank)
9. Hoeven gevoeld op warmte, vergeleken links-rechts en voor-achter
10. Mestproductie en consistentie in de gaten gehouden
11. Bij twijfel of verslechtering: dierenarts gebeld
12. Andere paarden op hetzelfde perceel gecontroleerd op symptomen
13. Weide afgesloten voor alle paarden totdat het weer is omgeslagen of de situatie duidelijk is
14. Plan gemaakt voor geleidelijke herintroductie op de weide nadat het paard volledig hersteld is

Fructanen in gras zijn een serieus maar goed te managen risico. Met de juiste weideplanning, aandacht voor het weersverloop en een snelle reactie op de eerste signalen, houd je je paard veilig. En als je twijfelt: bel eerder dan later. Een telefoontje naar de dierenarts kost niets, een gemiste hoefbevangenheid kan maanden herstel betekenen. Als je vooral wilt begrijpen wat gras paarden precies kwetsbaar maakt, lees dan ook verder over de fructanen in gras en waarom die zo’n probleem kunnen geven Als je twijfelt: bel eerder dan later..